زمانی کوردی

زمانی کوردان

(لە کوردیەوە ڕەوانە کراوە)

زمانی کوردی (بە کوردیی باکووری: Zimanê kurdî، بە کوردیی سۆرانی: زمانی کوردی‎، بە کوردیی باشووری: زوان کوردی، بە کوردیی لەکی: زوۆن کوردی، بە زازاکی: Zıwanê Kurdki، بە کوردیی ھەورامی: زوانو کوردی) زمانێکە کە خەڵکی کورد قسەی پێ دەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە زمانی کەڤناری مادی کەوتووەتەوە.[١] زمانی کوردی لە نێوان زمانە ئێرانییەکاندا لە بواری پرژماربوونی ئاخێوەران سێیەمین زمانە و دەکەوێتە دوای زمانەکانی فارسی و پەشتۆ.[٦]

کوردی
Kurdî, Kurdí, Кӧрди[١]
Kurdish Language.svg
خوێندنەوەkʊɾdiː
قسەی پێدەکرێ لە کوردستان
 تورکیا
 عێراق
 ئێران
 سووریا
 ئەرمەنستان
 ئازەربایجان
 تورکمانستان
 کازاخستان
 لوبنان
 ئەڵمانیا
 ویلایەتە یەکگرتووەکان
 کەنەدا
 ئوسترالیا
 ئوکراینا
 فەڕەنسا
 سوێد
 نەرویژ
 ئەڵمانیا
 پۆڵەندا
 فینلاند
(بۆ ھەموو پێرستەکە، ئەم وتارە ببینن)
ناوچەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ژمارەی ئاخێوەران٤٠-٤٥ میلیۆن[٢]  (ڕێکەوت نەدراوە)
بنەماڵەی زمان
سیستەمی نووسینئەلفوبێی کوردی؛ ئەلفوبێی عەرەبی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا، ئەلفوبێی لاتینی لە باکوور و ڕۆژاوای کوردستاندا و ئەلفوبێی کیریلی لە سۆڤیەتی پێشوودا.[٣]
ڕەوشی فەرمیبوون
زمانی فەرمییە لەFlag of Iraq.svg عێراق زمانی فەرمی لە پەنا زمانی عەرەبیدا.[٤]
Flag of Iran.svg ئێران زمانی ناوچەیی بەپێی یاسای بنەڕەتی.
Flag of Armenia.svg ئەرمەنیا - زمانی کەمینە.[٥]
سامان دەدرێتەوە بەدەستیبێ ساماندانی فەرمی
کۆدەکانی زمان
ISO 639-1ku
ISO 639-2kur
ISO 639-3kurMacrolanguage
Individual codes:
ckb – کوردیی ناوەندی
kmr – کوردیی باکووری
sdh – کوردیی باشووری
lki – لەکی
Linguasphere58-AAA-a (North Kurdish incl. Kurmanji & Kurmanjiki) + 58-AAA-b (Central Kurdish incl. Dimli/Zaza & Gurani) + 58-AAA-c (South Kurdish incl. Kurdi)
Kurdish languages map.svg
زمانەکانی کوردی

██ کوردیی کورمانجی██ کوردیی سۆرانی██ کوردیی خوارین

██ کوردیی زازاکی██ کوردیی گۆرانی██ ناوچە تێکەڵەکان

ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە. بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی.

شێوەزارەکانی کوردی

زمانی کوردی چەند شێوەزارێکی سەرەکیی ھەیە کە جیاوازیی زۆریان ھەیە و زمانناسەکان لەسەر چۆنییەتی جیاکردنەوەی ئەم شێوەزارانە یەکدەنگ نین و زۆرێک لە زمانناسەکان باوەڕیان بە ماڵباتی زمانگەلی کوردی ھەیە. یانی کورمانجیی باکووری و گۆرانی، بەپێی یاسا و ڕێسای زمانناسی و زمانەوانییەوە، دوو زمانی سەربەخۆی کوردین، نەک دوو شێوەزار.بەڵام زۆربەی ئەو کەسانەی زمانی کوردییان دابەش کردووە، بەم چوار دەستەیە بووە:[٧]

بەجۆری گشتی سنووری دابەشکردنی ئەم زاراوەنە بەم شێوەیە.ئەگەر دوو هێل ببێت.

1.هێلی یەکم هێلێک لە باشووری گۆلی ورمێ بوۆ لای سەرەوەی شنۆ و سۆران هەتا باشووری ئاکرێ و دهۆک و شنگال بەرەو حەسیچ وئەفرین.

2.هێلی دووم هێلێک لە بیجاڕ ورۆژ هەڵات قوروە هەتا باشووری کامێران ولای خۆارەوەی جوانرۆ و ڕەوانسەر وهەتا دەشتی زەهاو وباکووری خانەقین و گوڵاڵە و دووزخورماتوو وباشووری کەرکووک تا دەگاتە رووباری تێگرە.لای سەرەوەی هێلی یکم ئەبێتە زاراوەی کوردیی باکووری.

لای خۆارەوەی هێلی دووم ئەبێتە کوردیی باشووری.

ونێوان ئەم دوو هێلە ئەبێتە کوردیی ناوەندی.

زازاکی یا دیملی ئەکەوێتە ئەوپەری کووردیی باکوور لە گەڵ کووردی باکووری تێکلاوە.

وگۆران یا هەورامییش ئەکەێتە لای خۆارەوە کوردیی ناوەندی ولەگەڵ کوردیی ناوەندی تێکلاوە.جائەم دووزارە هەرچەندە لەیەک دوورن بەڵام لەباری دەستووری وزماناسی ئەچنە سەر یەک بنچینە.

ھەندێک لە زمانناسان، لوڕیش وەک شێوەزارێکی زمانی کوردی پۆلبەند دەکەن. ئەگەرچی لوڕی ژمارەیەکی زۆری وشەی کوردی تێدایە، بەڵام ھێشتاش لێکۆلینەوەیەکی ئەوتۆ لە سەر لوڕی بەردەست نییە.[١]شایانی باسە هێلی نێوان لوڕی وکوردیی باشوور یان کوردی خۆارێن زۆر دیارنیە.

ئەلفوبێی کوردی

بەھۆی ئەوەی کە کوردەکان لەژێر دەسەڵاتی عوسمانی و ئێران بوون و ئەلفوبێی فەرمیی ئەو دوو وڵاتە ئەلفوبێی عەرەبی بوو، کوردەکانیش تا پێش سییەکان تەنیا ئەلفوبێی عەرەبییان بۆ نووسینی کوردی بەکار دەھێنا.لە تورکیا، لە دوای بەفەرمیکردنی ئەلفوبێی لاتینی بۆ زمانی تورکی، جەلادەت عالی بەدرخان لە ساڵی ١٩٣٢ ئەلفوبێیەکی لاتینیی بۆ زمانی کوردی داھێنا کە ئێستا بە ناوی "ئەلفوبێی ھاوار" یان "بەدرخان" دەناسرێت.

فۆنولۆژیی مێژوویی

کوردیپاڵەویی ئەشکانیئەوێستاییفارسیپاڵەوی ساسانیفارسیی کۆنزمانی نیا ئێرانی
ک. باکووریک. ناوەندیک. باشووریھەورامیزازاکی
ssssssshhθ
zzzzzzzddd
s, *hrs, *hrs, *hr*hr*hrhrθrsdç*θr
sp/zwsp/zwsp/zwsp/zwsp/zwsp/zwsp/zws/zs/zs/z*św/*źw
pāšpāšpāš
??
??
pašpas-čapaspaspasā*pas-ča
žžžžjžjzzj*j
žžžçj, z, žžçzzç
d-d-d-b-b-b-duu-d-d-duv-*dw-
xw-xw-xw-w-w-wx-huu-, xv-x-xw-(h)uv-*hw-
l, rł, rł, rl, ł, rrrrdll, rrd*rd
نادیارنادیارنادیارنادیارrzrzrzll, rrd*rz
j-j-j-y-j-y-y-j-j-y-*y-
f(i)r-f(i)r-f(i)r-wur-, har-r-fr-fr-for-, ھتدfr-fr-*fr-
w-w-w-w-w-f-θw-h-h-θw-*θw-
w, y, (nil)w, y, (nil)w, y, (nil)w, yw, yβ, δ, γb, d, gw, y, (/nil)w, y, (')b, d, g*b, *d, *g
w, h, y, (/nil)w, h, y, (/nil)w, h, y, (/nil)w, y, hw, y, hb, d, gp, t, kb, d, gb, d, gp, t, k*p, *t, *k
nnn
?
nndndndnd/nnnd*nd
žnžnžnžnšn, zn (?)znsnšnšnšn*śn
vwwmm-šm-šm-šm-šm-šm
vwwmm-hm-hm-xm-hm-hm
h-, k-h-, k-h-, k-h-h-x-x-x-x-x-*x-
č-č-č-
?
ši-šaw-šiiu-šaw-šaw-šiyav-*čyau-
b-b-b-, w-w-v-w-w-b-w-w-*w-
(w)twtftwtwtftftftftft*ft
tttttxtxtxtxtxt*xt

ھەڵسەنگاندنی زمانی کوردی لەگەڵ زمانە ھیندوئورووپایییەکان

کوردیئاڵمانیئیتالیاییئینگلیزیپۆرتووگالیئیسپانیسویدیفارسیفەڕەنسیھولەندی
کوردیی باکووریکوردیی ناوەندیکوردیی باشووریلەکیھەورامیزازاکی
évarêwareéwareíwarewéregaêreabend-evening--aftonivār-evond
brabrabrabrabrabrabruderfratellobrotherirmãohermanobror, broderbarādarfrèrebroer, broeder
te, tuto, tutotutoti, toduvoiyoutute, túdutote, tu-
hesinasinasinasinasinasineisenferroironferrohierrojärnāhanferijzeren
erdzewi, herdzewy??erderdeterraearthterratierrajordenZaminterreaanaarden
éreêreéreíreíge-hier-here--här---
hingivhengwínhengwyn??hingemínhonig-honey--honungangabin-honing
kurtkurtkurtkullkurtkilmkurzcortoshortcurtocortokortkutāhcourtkort
lévlêwléwlicliclewlippelabbroliplábiolabioläpplablèvrelip
mehmangmangmangmangemengemondmesemoon--manemāh-maan
navnawnawnomnamênamenamenomenamenomenombrenämnanāmnomnaam
nana, nexêrnexer??neinnonnonãononejnanonneen
nú, nuhnwênúe?neweneweneunuovonewnovonuevonynownouveaunieuw
nehnonunonewneunnoveninienovenuevenionohneufnegen
cinnetbeheştbehesht???paradiesparadiseparadiseparaísoparaísoparadispardisparadisparadijs
spínaxspinaxspenagh??ispanaxspinatspinaciospinachespinafreespinacaspenatesfanājépinardspinazie
stérestêreestereasarehesareestaresternstellastarestrelaestrellastjärnasetāreastrester
dotkiç, kijkchdit-tochter-daughter--dotterdoxtar-dochter
dlopdlopdlop?dlopdalpatropfen-drop--droppa--druppel

ڕێزمانی کوردی

جێناوە سەربەخۆکان

کەسکوردیی
باکووری
کوردیی
ناوەندی
کوردیی
باشووری
لەکیھەورامیزازاکی
ڕێکچەوتڕێکچەوت
١. ت.ئەزمنمنمنممنئەزمـ(ـن)
٢. ت.توتەتۆتوتووتۆتتۆ
٣. ت. ن.ئەوویئەوئەوئەوە (iw)ئاڎئۆئەی
٣. ت. م.وێئاڎەئائایە
١. ک.ئەممەئێمەئیمەئیمەئێمەما
٢. ک.ھوونوەئێوەئیوەھۆمەشمەشما
٣. ک.ئەووانئەوانئەوانئۆوێن/ئۆنە (iwin)ئاڎێ، ئاڎیشائێئینان

جێناوە لکاوەکان

کۆمەڵەی یەکەم

کەس/ژمارەتاککۆ
کەسی یەکەمممان
کەسی دووەمتتان
کەسی سێیەمییان

کۆمەڵەی دووەم

کەس/ژمارەتاککۆ
کەسی یەکەممین
کەسی دووەمیتن
کەسی سێیەمێت/اتن

کۆمەڵەی سێیەم

کەس/ژمارەتاککۆ
کەسی یەکەممین
کەسی دووەمیتن
کەسی سێیەم()ن



نێر و مێ

  • تاکی ناسراو لە کورمانجیدا بۆ ڕەگەزی مێ پاشگری «ا»، و بۆ ڕەگەزی نێر پاشگری «ێ» بۆ وشەکان زیاد دەکرێت.
  • لە سۆرانیشدا بۆ ھەردوو ڕەگەز پاشگری «ی» زیاد دەکرێت.


سۆرانیکچ ی باشخوشک ی باشدایک ی باش
کورمانجیکچ ا باشخوشک ا باشدایک ا باش


سۆرانیکوڕ ی باشبرا ی باشباوک ی باش
کورمانجیکوڕ ێ باشبرا یێ باشباڤ ێ باش


  • لە حاڵەتی کۆی ناسراودا نێر و مێ نییە، پاشگری «ێن» زیاد دەکرێت لە کورمانجیدا ئەگەر پیتی کۆتایی بزوێن ھەبوو ئەوا «یێن» زیاد دەکرێت.
  • لە سۆرانیدا پاشگری «انی» زیاد دەکرێت و بە ھەمان شێوەی کورمانجی ئەگەر پیتی کۆتایی بزوێن بوو، دەبێتە «یانی».
سۆرانیکوڕ انی باشبرا یانی باشباوک انی باش
کورمانجیکوڕ ێن باشبرا یێن باشباڤ ێن باش

ئەمانەش ببینە

سەرچاوەکان

  1. ^ ئ ا ب Kurdish Language - Kurdish Academy of Language
  2. ^ "Kurdisch". Archived from the original on ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠. Retrieved ٢٦ی ئایاری ٢٠١٠. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help) ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  3. ^ ئەلفوبێی یەکگرتووی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی
  4. ^ Iraqi constitution, article 4 ١٣ی شوباتی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  5. ^ European Charter for Regional or Minority Languages
  6. ^ Kurdish Language - Britannica Encyclopedia
  7. ^ زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی

بەستەرە دەرەکییەکان

ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە کوردیی کرمانجی
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە کوردیی زازاکی (دملکی)

ئینستیتوو

فەرھەنگ